Zeyd b. Hârise b. Şurâhîl el-Kelbî. Üsâme´nin babası. Ashâbın ileri gelenlerinden olup, Resûlullah (s.a.s)´ın en çok sevdiği arkadaşlarındandır. Bu yüzden sahâbe arasında "el-hubb" diye anılırdı.
Tam künyesi: Zeyd b. Hârise b. Şurâhîl (İbn İshak´a göre, Şurahbîl) b. Kâ´b b. Abdiluzza b. Imriülkays b. Âmir b. Abdivüdd b. Avf b. Kinâne b. Bekr b. Uzre b. Zeyd el-Lât b. Rufayde b. Sevr b. Kelb b. Vebre b. Tağlib b. Hulvân b. İmrân b. Luhaf b. Kuzâa´dır (İbn Hişâm, es-Sîretü´n Nebeviyye", I, 247; İbn Sa´d, et-Tabakâtıt´l-Kilbrâ, III, 40; İbnü´l-Esîr, Üsdü´l-Ğâbe fı Ma´rifeti´s Sahâbe, II, 281).
Kaynakların ifadesine göre; cahiliyye döneminde, Zeyd´in annesi Su´dâ, yanında oğlu olduğu halde akrabalarını ziyarete gider. Bu sırada Benî el-Kayn b. Cisr´e mensup bazı atlılar, Su´dâ´nın akrabaları olan Benî Ma´n evlerine baskın yaparlar. Zeyd´i de bu arada beraberlerinde alıp götürürler. Zeyd, bu sırada temyiz çağında bir çocuktur. Onu, Ukaz Panayırına götürüp satışa arzederler. Hz. Hatice´nin yeğeni Hakîm b. Huzâm b. Huveylid de o esnada panayıra uğrayıp Mekke´ye götürmek üzere birkaç köle satın alır. Zeyd b. Hârise de bu köleler arasında bulunmaktadır. Hakîm, Mekke´ye döndüğünde, halası Hz. Hatice kendisini ziyarete gider. O da halasına köleleri göstererek, dilediği köleyi seçip götürebileceğini söyler. Hz. Hatice de Zeyd b. Hârise´yi seçer. Daha sonra O´nu, Resûlullah (s.a.s)´e bağışlar.
Kelb kabilesine mensup bazı insanlar, hac için Mekke´ye geldiklerinde Zeyd´i görüp tanırlar, Zeyd de onları tanır. Dönüşte durumu babasına haber vererek bulunduğu yeri tarif ederler. Zeyd´in babası Hârise ile amcası Kâ´b, yanlarına fidye alarak Mekke´ye gelirler ve Resûlullah (s.a.s)´ın yanına varıp: "Ey Abdulmuttalib´in oğlu! Ey kavminin efendisinin oğlu! Sizler, Harem´in ehlisiniz, köleyi azad eder, esiri yedirirsiniz. Yanında bulunan oğlumuz için sana geldik. Bize iyilikte bulun, sana fazlasıyla fidye vereceğiz" derler.
Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s.), Zeyd´i çağırtarak, kendisini istemeye gelen bu kişileri tanıyıp tanımadığını sorar. Zeyd de, bunlardan birinin babası diğerinin de amcası olduğunu söyleyerek tanıdığını ifade eder. Bu sefer Resûlullah Zeyd´e, dilerse babasıyla gidebileceğini, şayet isterse yanında kalabileceğini söyleyince, Zeyd, Resûlullah (s.a.s.)´in yanında kalmayı tercih eder. Peygamberimiz de Zeyd´i elinden tutarak Hicr denilen yere çıkarır ve: "Şahid olun, Zeyd benim oğlumdur. O bana mirasçıdır, ben de O´na mirasçıyım!" diyerek Zeyd´i evlat edindiğini ilan eder (İbn Sa´d, a.g.e., III, 40-42; İbn Hişâm, a.g.e., I, 247 vd.; el Askalânî, el-İsâbe fi Temyizi´s-Sahâbe, III, 24).
Zeyd b. Hârise, Muhammed (s.a.s.)´e risalet gelinceye kadar yanında kaldı ve Resûlullah, peygamber olur olmaz O´nun risâletini tasdik edip müslüman oldu, O´nunla birlikte namaz kıldı ve: "Onları babalarının isimleriyle çağırın..." (el-Ahzab, 33/5) meâlindeki ayet nazil oluncaya kadar "Muhammed´in oğlu" diye anıldı. Bu ayet-i kerimenin nüzulünden sonra Zeyd, Zeyd b. Hârise olarak çoğalmaya başlandı (İbn Hişâm, a.g.e., I, 247; İbn Sa´d, a.g.e., III, 42; el-Askalânî, a.g.e., III, 25).
Zeyd b. Hârise, Resûlullah (s.a.s.)´ın cefakâr dostlarından biriydi. Hemen hemen tüm sıkıntılı zamanlarında O´nunla birlikteydi. Nitekim, çevre kabileleri İslâm´a davet etmek kabilinden Tâif´e giden Rasûlüllah´ı yalnız bırakmamış, Tâiflilerin attığı taşlar Peygamber (s.a.s.)´e isabet etmesin diye kendi vücudunu siper etmiş ve başından çeşitli yaralar almıştı (İbn Sa´d, a.g.e., I, 212).
Müslümanlar Medine´ye hicret etmeye başlayınca, Zeyd b. Hârise de hicret etmişti. Resûlullah (s.a.s.), hicretten sonra Medine´de, ashabı arasında kardeşlik tesis ettiğinde, Zeyd´l-e Hamza b. Abdülmuttalib´i de kardeş ilan etmişti. Bu sebepten Hz. Hamza, Uhud günü şehadet şerbetini içmeden önce Zeyd´i kendisine vâsî tayin etmişti (İbn Nişâm, a.g.e., I, 505; İbn Sa,d, a.g.e., III, 44).
Zeyd b. Hârise; Bedir, Uhud ve Hendek savaşlarıyla Hudeybiye Barışı ve Hayber fethinde de bulunmuştur. Resûlullah (s.a.s.), Müreysî gazasına çıktığı zaman kendisini Medine´ye vekil olarak bırakmıştı.
Bunun yanında Zeyd, komutan olarak da çeşitli seriyyelere katılmış ve üstün başarılar göstermiştir. Bu seriyyeler; Karede, Cemûm, el-Iys, et-Tarafa, Hisma ve Ümmü Kırfa´dır. Son olarak Mute Savaşı´na iştirak etmiş ve bu savaşta şehid olmuştur.
Resûlullah (s.a.s.), sancağı ilk önce Zeyd´e vermiş ve: "Şayet Zeyd şehid olursa, sancağı Câfer alsın, O da şehid düşerse, Abdullah b. Ravâha alsın" buyurmuştur. Bu üç sahâbî de Mute günü, kahramanca savaşarak Hakk´ın rahmetine kavuşmuşlardır.
Zeyd, şehid olduğu zaman 50-55 yaşları arasındaydı.
Resûlullah (s.a.s), bu üç kahraman dostunun şehadet haberini duyunca gözyaşlarını tutamayarak ağlamış ve onlar için: "Allah´ım; Zeyd´e mağfiret et! Allah´ım; Zeyd´e mağfiret et! Allah´ım; Zeyd´e mağfiret et! Allah´ım; Câfer´e mağfiret et! Allah´ım; Abdullah b. Ravâha´ya mağfiret et!" diyerek dua etmiştir (İbn Sa´d, a.g.e., III, 45, II, 86-90 ve 128-129; el-Askalânî, a.g.e., III, 26).
Zeyd, birkaç hanımla evlenmişti ki, bunlardan biri de Zeyneb bint Cahş´tır. Bir diğeri, Ümmü Külsüm bint Ukbe. Zeyd ondan boşanıp Dürre bint Ebî Leheb ile evlendi. Sonra onu da boşayarak Hind bint el-Avuâm (Zübeyr b. el-Avvâm´ın kız kardeşi) ile evlendi. Sonunda, Peygamber (s.a.s.), Zeyd´i, dadısı ve aynı zamanda cariyesi Ümmü Eymen´l-e evlendirdi. Ashâbın ileri gelenlerinden biri olan Üsâme, işte bu hanımdan dünyaya geldi (İbn Sa´d, a.g.e., III, 45; el-Askalânî, a.g.e., III, 25).
| | | |